خانه / مقالات آموزشی و ترویجی / صنعت دفاعی و تسلیحات / آشنایی با موشک منحصربفرد فونیکس

آشنایی با موشک منحصربفرد فونیکس

توسعه موشک ای‌آی‌ام-۵۴ای فونیکس از سال ۱۹۶۰ آغاز شد. در دسامبر ۱۹۶۲ شرکت هیوز(هم اکنون بخشی از ریتون) به عنوان پیمانکار اصلی این پروژه برگزیده شد. نمونه‌ای اولیه فونیکس با کد ای ای ام-ان-۱۱ شناخته می‌شد. پروژه فونیکس از تلفیق دو برنامه موشکی آمریکا به وجود آمد. این برنامه‌ها عبارتند از پروژه بندیکس نیروی دریایی آمریکا با هدف تسلیح جنگنده اف-۶دی و پروژه جی ای آر-۹ نیروی هوایی آمریکا با هدف تجهیز هواپیمای اف-۱۰۸٫ در ابتدا قرار بود موشک فونیکس بهمراه رادار ای‌ان/ای‌دبلیو‌جی-۹ و سامانه کنترل آتش بر روی هواپیمای اف-۱۱۱بی نصب شود. اما پس از لغو این برنامه در سال ۱۹۶۷ هواپیمای اف-۱۴ به عنوان پلتفرم هوایی اصلی فونیکس برگزیده شد. همه شلیک‌های آزمایشی اولیه و آزمایش‌های هوایی این موشک توسط هواپیماهای ای-۳ اسکای واریور و نمونه‌های اولیه اف-۱۱۱ بی انجام شد. نخستین شلیک نمونه فاقد هدایت ای آی ام ۵۴ در تاریخ ۲۷ آوریل ۱۹۶۶ توسط یک فروند هواپیمای اسکای واریور صورت پذیرفت. در مارس ۱۹۶۹ در جریان یک آزمایش هوایی ترکیب موشک فونیکس و رادار ای دبلیو جی -۹ برای نخستین بار امکان درگیری همزمان با دو هدف هوایی مختلف را فراهم آورد. تا بهار ۱۹۷۰ بیست و نه فروند ای‌آی‌ام-۵۴ در آزمایش‌های پروازی شلیک شد که در ۲۲ مورد اصابت دقیق به هدف گزارش شده است. در همین مدت موشک فونیکس رکورد انهدام هدف در فاصله ۱۲۵ کیلومتری از نقطه شلیک را نیز به نام خود ثبت کرد. نخستین شلیک موشک ای‌آی‌ام-۵۴ توسط جنگنده اف-۱۴ تامکت در سال ۱۹۷۲ انجام شد و تولید انبوه این موشک در همان سال کلید خورد. در اوایل دسامبر ۱۹۷۲ برای نخستین بار یک فروند اف-۱۴ دو موشک فونیکس را بطور همزمان بسوی دو هدف مختلف شلیک کرد.

۱۴۰۰۵-۲

در بیستمین روز از همان ماه در یک آزمایش دیگر شلیک همزمان چهار موشک بسوی چهار هدف مختلف صورت گرفت . در این آزمایش تاریخی درحالیکه تامکت با سرعت ۰/۷ ماخ در ارتفاع ۳۱۵۰۰ پایی پرواز می‌کرد چهار موشک را بسوی چهار هدف هوایی مختلف که با سرعت ۰/۶ ماخ در ارتفاع‌های ۲۰ تا ۲۵ هزار پایی در حرکت بودند شلیک کرد. این موشک‌ها با فاصله نسبتا کوتاهی با اهداف خود(بین ۲۵ تا ۳۰ مایل) و بصورت پشت سر هم(نه همزمان) شلیک شدند و همگی به اهداف خود اصابت کردند. بدون شک یکی از به یادماندنی‌ترین آزمایش‌های تاریخ هوانوردی نظامی در ۲۱ نوامبر ۱۹۷۳ رخ داد زمانی که یک فروند اف-۱۴ شش فروند موشک فونیکس را شلیک کرد. در این رویداد تاریخ‌ ساز ۶ فروند موشک ای‌آی‌ام-۵۴ای در فاصله ۳۸ ثانیه بسوی ۶ هدف مختلف بر فراز میدان تیر پوینت موگو کالیفرنیا شلیک شد. تامکت با سرعت ۰/۷۸ ماخ در ارتفاع ۲۴۸۰۰ پایی مشغول پرواز بود و اهداف هوایی با سرعت‌های مختلف بین ۰/۶ تا ۱/۱ ماخ حرکت می‌کردند. در این آزمایش چهار فروند موشک به اهداف خود اصابت کردند، یک فروند به علت نقص آنتن کنترلی موفق عمل نکرد و فروند ششم نیز به علت نقص فنی هدف هوایی آن را از دست داد. انجام این آزمایش در آن زمان سروصدای زیادی به پا کرد و نکته مهم توانایی خلبانان تامکت در تغییر سناریوی پروازی موشک‌های فونیکس در مسیر حرکت بسوی هدف بود که چندان به آن پرداخته نشد. این آزمایش تنها مورد گزارش شده‌ای است که در قالب آن یک فروند اف-۱۴ در فاصله زمانی بسیار کوتاه شش موشک فونیکس را شلیک کرده است. در نهایت در سال ۱۹۷۳ پس از انجام ۶۰ شلیک آزمایشی برنامه ارزیابی میدانی فونیکس تکمیل شد. نخستین مجموعه از موشک‌های ای‌آی‌ام-۵۴ای در سال ۱۹۷۳ برای تجهیز هواپیمای اف-۱۴ ای نیروی دریایی ارتش آمریکا تحویل شد. این موشک در سال ۱۹۷۴ طور کامل عملیاتی شد. در سال ۱۹۷۷ نمونه ای‌آی‌ام-۵۴بی معرفی شد. در این نمونه از فناوری ساخت پیشرفته‌تر استفاده شده بود و علاوه بر اعمال تغییراتی در کدهای نرم‌افزاری، توان دفاعی این موشک در برابر اخلال نیز تقویت شده بود. انگیزه اصلی برای عرضه این نمونه هراس آمریکایی‌ها از امکان دستیابی شوروی به موشک‌های تحویلی به ایران بود. از پاییز سال ۱۹۷۶ کار بر روی توسعه نمونه ارتقا یافته ای‌آی‌ام-۵۴سی آغاز شد و تحویل نخستین موشک‌ها از این نمونه فونیکس به نیروی دریایی ارتش آمریکا زودتر از دسامبر ۱۹۸۱ میسر نشد. پس از ارزیابی میدانی نمونه‌های اولیه ای‌آی‌ام-۵۴سی تولید انبوه آن از سال ۱۹۸۳ آغاز شد اما در تابستان سال بعد به اسرار نیروی دریایی آمریکا تولید این نمونه متوقف شد. سر انجام به اعمال تغییرات و رفع نواقص در سال ۱۹۸۵ ای‌آی‌ام-۵۴سی وارد خدمت عملیاتی شد. در سال ۱۹۸۷ نیز بهسازی‌هایی بر روی موشک فونیکس انجام شد که شامل بکارگیری حافظه جدید با قابلیت برنامه ریزی مجدد و نصب یک آنتن جستجوگر جدید بود. هدف از این تغییرات افزایش برد و تقویت توان دفاعی در برابر اخلال الکترومغناطیس گزارش شده است. ارزیابی میدانی این تغییرات از سال ۱۹۹۰ آغاز شد و در نتیجه آن برخی از موشک‌های ای‌آی‌ام-۵۴سی موجود به کیت بهسازی مجهز شدند.

۱۴۰۰۵-۳

در سال ۱۹۹۵ نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که نمونه‌ای از موشک فونیکس را برای استفاده به عنوان موشک رهگیر اهداف بالستیک در فاز اوجگیری اولیه معرفی کرده است. موشک ای‌آی‌ام-۵۴ای دارای چهار بال ذوزنقه‌ای و چهار دم مستطیلی شکل در قسمت عقبی بدنه می‌باشد. فونیکس توان مورد نیاز خود را از یک موتور راکتی سوخت جامد تک مرحله‌ای راکت داین ام کی ۴۷(در نمونه‌های جدیدتر آیروجت ام کی۶۰) تامین می‌کند. آمریکایی‌ها ادعا می‌کنند که این موشک بسرعت بیشینه ۵ ماخ دستیافته و در آزمایش‌های پروازی موفق به انجام مانورهای گردشی با شتاب ۱۷ برابر شتاب جاذبه شده است. هواپیمای اف-۱۴ قادر است موشک فونیکس را در هر سرعت پروازی تا ۱/۶ ماخ و هر ارتفاع پروازی تا سقف ۵۰ هزار پا و در هین انجام هر مانور با حداکثر شتاب ۶ برابر شتاب جاذبه شلیک کند. جستجوگر راداری فعال مرحله پایانی فونیکس موسوم به دی اس کیو-۲۶ دارای برد بیشینه ۲۳ کیلومتر است. برای افزایش برد فونیکس این موشک پس از رها شدن از هواپیمای حامل تا ارتفاعی بالاتر شتاب می‌گیرد و بسوی هدف روانه می‌شود. در یکی از آزمایش‌های پروازی که هدف مورد نظر در ارتفاع ۴۴ هزار پایی و با سرعت ۱/۵ ماخ(شبیه سازی بمب‌افکن توپولوف-۲۲ ام) پرواز می‌کرد موشک فونیکس به نقطه اوج ۱۰۳۵۰۰ پایی در مسیر خود بسوی هدف رسید. در ادامه مسیر فونیکس با استفاده از اطلاعات راداری ای‌دبلیو‌جی-۹ هدایت کی‌شد. موشک فونیکس و سامانه کنترل آتش ای دبلیو چی -۹ هواپیمای اف-۱۴ بطور کامل یکپارچه هستند و برای انجام وظایف محوله به یکدیگر وابستگی کامل دارند. رادار ای دبلیو جی-۹ قادر است ابعاد یک جت جنگنده را در افق دید ۲۵۰ کیلومتری اف-۱۴ کشف و شناسایی کند. این سامانه قادر است در فاصله زمانی کوتاه بطور همزمان با ۶ هدف درگیر شود و دی عین حال به ردیابی ۲۴ هدف دیگر نیز ادامه دهد. برد بیشینه ای‌آی‌ام-۵۴ ۱۵۰ کیلومتر است اما در صورت شلیک همزمان چند فروند از آن برد موشک‌ها از ۹۰ کیلومتر تجاوز نخواهد کرد. آخرین نمونه‌های تولیدی تامکت موسوم به اف-۱۴ دی به نمونه ارتقا یافته رادار ای دبلیو جی-۹ موسوم به ای پی جی-۷۱ مجهز شدند.

14005-5
یک فروند اف-۱۴ می‌تواند چهار موشک فونیکس را در زیر بدنه خود جای دهد و دو موشک دیگر را در غلاف‌های زیر بال‌ها حمل نماید. موشک‌های نصب شده در قسمت زیرین بدنه اف-۱۴ مجهز به پالت‌های جداشونده هستند که همه سیم کشی‌ها و تجهیزات خنک‌کاری و پشتیبانی لازم مرتبط با موشک فونیکس را در خود جای داده‌اند. این تدبیر مهندسی منجر با کاهش قابل ملاحظه نیروی پسا شده است. در دنیای عملیاتی واقعی موشک‌های ای‌آی‌ام-۵۴ تنها بر روی جنگنده‌های اف-۱۴ای تامکت نصب شده‌اند. گرچه بر روی کاغذ امکان حمل شش فروند موشک فونیکس توسط تامکت وجود دارد اما این ایده امکان اجرای عملیاتی ندارد زیرا نیروی پسای ناشی از آن به حدی است که پروفایل پروازی هواپیما به شدت محدود می‌شود. نیروی دریایی ارتش آمریکا حداکثر مهمات قابل حمل توسط یک فروند اف-۱۴ در ماموریت دفاع از ناوگان دریایی را شامل چهار فروند فونیکس، دو فرند اسپرو و دو فروند سایدوایندر در نظر گرفته‌ است. هواپیمای اف-۱۴ دی امکان حمل موشک‌ امرم را نیز دارد. در بسیاری از پرواز‌های تمرینی و ماموریتی جنگنده‌های اف-۱۴ معمولا تنها یک یا دو فروند فونیکس نصب می‌شد. نصب هر فروند موشک فونیکس بر روی هواپیمای اف-۱۴ معمولا ۱۸ دقیقه وقت می‌برد. در مجموع ۲۵۶۶ فروند از انواع موشک‌های ای‌آی‌ام-۵۴ای و بی تولید شد. موشک ای‌آی‌ام-۵۴سی در سال ۱۹۸۵ عملیاتی شد و خط تولید آن تا سال ۱۹۹۳ فعال بود. در این مدت حدود ۲۰۰۰ فروند از این موشک تولید و عرضه شد. این تنها مشتری صادراتی فونیکس (و هواپیمای اف-۱۴) بمشار می‌رود. در مجموع ۴۸۴ فروند موشک ای‌آی‌ام-۵۴ای به ایران تحویل شد. در حالی که نیروی دریایی آمریکا در هیچ ماموریت رزمی از موشک‌های فونیکس استفاده نکردند اما تامکت‌های ایرانی بارها این موشک توانمند را بسوی هواپیماهای عراقی شلیک نمودند. آمریکا در ۳۰ اکتبر ۲۰۰۴ خبر بازنشستگی موشک‌های فونیکس را اعلام کرد و یکسال بعد نیز آخرین فروند از هواپیماهای اف-۱۴ خود را بازنشسته کرد. در ادامه مشخصات موشک ای‌آی‌ام-۵۴سی ارائه شده است.
طول: ۳/۹۶ متر
قطر: ۰/۳۸ متر
دهانه بال: ۰/۹۲ متر
وزن: ۴۶۳ کیلوگرم
سرجنگی: شدیدالانفجار با وزن ۶۰ کیلوگرم
فیوز: راداری فعال
هدایت: اینرسی و راداری فعال
پیشران: سوخت جامد
برد: ۱۵۰ کیلومتر

منبع:
Robert Hewson, Jane’s Air-Launched Weapons, IHS Publications, 2013

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *